Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın "yüksek kur-düşük faiz" söylemi ile hayata geçirdiği model, ihracatta rekor büyüme yaşanmasını ve cari fazla verilmesini vaat ediyordu. Ancak "yeni ekonomi modeli," yalnızca enflasyonda değil; dış ticarette de bekleneni veremedi.

Enflasyon rekor kırarken, cari açık son yılların en yüksek seviyesini gördü. İhracat ise pandemi ile geçen son iki yıla nazaran 2022'ye iyi bir başlangıç yapmış olsa da, ithalattaki sert yükseliş, endişeleri artırdı.

DW Türkçe'den Aram Ekin Duran'a konuşan iş dünyası temsilcileri ve ekonomistler, hükümetin uyguladığı modelin yalnızca iç piyasayı değil, dış ticareti de olumsuz etkilediği görüşünde.

DIŞ TİCARET AÇIĞI BÜYÜYOR

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın hayata geçirdiği "yeni ekonomi modeli" yalnızca yüksek enflasyonun yarattığı hayat pahalılığı ile değil; Türkiye'nin dış ticaretinde de sıkıntılara neden oluyor. Ticaret Bakanlığı verilerine göre, hükümetin "düşük faiz-yüksek kur" söylemi ihracatta umulan artışı sağlamazken, ithalatta ise hızlı yükselişin önünü açtı. Merkez Bankası'nın faiz indirimlerine başladığı Eylül 2021'den bu yana geçen son 6 ayda, 125 milyar dolarlık ihracata karşılık 165 milyar dolarlık ithalat faturası ortaya çıktı. İthalat mart ayında 30 milyar dolar sınırını da aşmış oldu.

Yeni ekonomi modelinin ilk etkilerinin görüldüğü Ekim 2021 döneminde 1,5 milyar dolar seviyesinde olan dış ticaret açığı, Mart 2022 itibariyle 8,2 milyar dolara çıktı. Yeni ekonomi modelinin uygulandığı son 6 ayda ise 40 milyar dolarlık dış ticaret açığı meydana geldi. Artan döviz kurunun etkisiyle, yalnızca Ocak-Mart döneminde enerji ithalatına harcanan para, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 188 artarak 25 milyar dolara çıktı.

"BU EKONOMİK YAPIYLA İTHALATI GEÇEMEYİZ"

Uzun yıllar Türkiye İhracatçılar Meclisi'nde (TİM) birlik başkanlığı ve yönetim kurulu üyeliği görevlerinde bulunan Gelişen Markalar Derneği Başkan Yardımcısı Murat Akyüz, "Mevcut koşullarda, maalesef şu anda ihracatın ön plana çıktığını görüyoruz ama ülkemizde hala ciddi bir ithalat ihtiyacı var" diyor.
Türkiye'de ihracat amaçlı kullanılan ham maddeler ve yarı mamullerin ithalatına devam edildiğini, ithalat odaklı iç tüketimin de devam ettiğini ifade eden Akyüz, DW Türkçe'ye yaptığı açıklamada, "Bu ekonomik yapıyla, bu üretim yapısıyla ihracatın ithalatı geçebileceğini söylemek biraz iyimserlik olur diyebilirim" diye konuşuyor.

MERKEZ'E DÖVİZ SATIŞINA TEPKİ

Ocak ayında alınan bir kararla, ihracatla elde edilen dövizin yüzde 25'inin Merkez Bankası'na satılması zorunlu hale getirilmişti. Geçen günlerde bu oran yüzde 40'a yükseltildi. 19 Nisan'da ise dövize endeksli taşıt satış sözleşmeleri dışındaki menkul satış sözleşmelerinde ödeme yükümlülüklerinin TL ile yapılması zorunluluğu getirildi. Söz konusu düzenlemeler özellikle döviz yükümlülüğü yüksek olan sektörlerde tepki çekti. İhracatçılar döviz bozdurma oranının her sektöre özel olarak belirlenmesi gerektiği görüşünde.

İzmir'de 210 gram ekmek, 4 lira oldu İzmir'de 210 gram ekmek, 4 lira oldu

"HİÇBİR RAKİBİMİZDE BÖYLE BİR KURAL YOK"

Merkez Bankası'na döviz satışı zorunluluğu getirilmesinin Türkiye'deki ihracatçı şirketlerin rekabet gücünü olumsuz etkilediğini vurgulayan Murat Akyüz, "Hiçbir rakibimizin bulunduğu ülkede böyle bir kural yok. İstediği şekilde istediği parayı, istediği seviyelerde kullanabiliyor, tutabiliyor. Ama bizim Merkez Bankası için yapıldığı söylenen bu destek mekanizması, maalesef ihracatçının maliyetlerini artırmaktan öteye gitmedi" değerlendirmesinde bulunuyor.

"ÖZ KAYNAKLARIMIZ ERİYOR"

Akdeniz Mobilya, Kağıt ve Orman Ürünleri İhracatçıları Birliği (AKAMİB) Başkan Yardımcısı Bülent Aymen'e göre, yeni ekonomi modeli ile başlatılan faiz indirimleri ihracatçıların kredi imkanları üzerinde de olumlu etki yaratmadı.

Merkez Bankası'nın son 6 ayda faizi yüzde 19'dan yüzde 14'e indirdiğini hatırlatan Aymen, şöyle konuşuyor:  "Ancak bizler özel bankalardan kredi kullanmaya kalktığımızda yüzde 14'ün iki misli faiz oranlarıyla karşılaşıyoruz. Artan maliyetler karşısında ihraç ürünlerimize ihtiyacımız oranında zam yapamıyoruz, bu da bizim öz kaynaklarımızın erimesine yol açıyor."

"DIŞ TİCARETTE 300 YILDIR YERİMİZDE SAYIYORUZ"

Son bir yılda Türk Lirası'nda yaşanan değer kaybı da ihracatta sıçrama yaratmaya yetmiyor. Türkiye'nin son 300 yıldır dünya ticaretinden yüzde 0,7 – yüzde 1,3 arası bir pay aldığına işaret eden Makine İmalat Sanayi Dernekleri Federasyonu (MAKFED) Başkanı Adnan Dalgakıran, "Türkiye'nin ihracatı son 20 yılda ciddi bir büyüme kat etmiş olsa da, aslında üç asırdır yerimizde sayıyoruz, ne uzuyoruz ne de kısalıyoruz" diyor. 

"DEĞERSİZ TL OLUMLU KATKI YAPMIYOR"

Türkiye'nin ortalama 8 bin dolarlık milli gelir seviyesi ile Avrupa Birliği ülkeleri içerisinde son sırada yer aldığını ifade eden Dalgakıran, "Yüksek katma değerli ürün ihracatı artmadan, dış ticarette ve milli gelirde kayda değer bir artış olması çok zor. Değersiz TL'nin ihracata çok olumlu katkı yapacağına inanlardan değilim. Geçmişe bakarsanız, ihracatın en iyi olduğu zamanlar, TL'nin en değerli olduğu zamanlarda gerçekleşti" şeklinde konuşuyor.

CARİ FAZLA HAYAL OLDU

Dış ticaret açığı ile birlikte, yeni ekonomi modelinin en büyük vaadi olan "cari fazla" hedefi de 2022 için hayal oldu. Cari fazla vermek bir yana, Ocak ayında cari açık son 4 yılın en yüksek seviyesini görürken, 12 aylık cari açık ise 22 milyar dolara çıktı. Açıktaki büyümede kurlardaki yükseliş ile birlikte artan ithalat ve enerji maliyeleri belirleyici oldu.

Türkiye'nin makro göstergelerindeki bozulmalar, uluslararası kurumların analizlerinde de kendine yer buldu. Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) son açıklanan Küresel Ekonomik Görünüm ve Küresel Finansal İstikrar Raporu'nda, Türkiye'nin 2022 büyümesi yüzde 3,3'ten yüzde 2,7'ye revize edilirken, 2022 yılının tamamında cari açığın 45 milyar dolar seviyesine ulaşacağı tahmin edildi. IMF'e göre, yılsonu enflasyonu ise yüzde 52,4 olarak öngörüldü.

"TARİHİN EN YÜKSEK CARİ AÇIKLARINDAN BİRİ"

Ekonomist Cüneyt Akman'a göre, yüksek kurun ihracatta yarattığı avantajlar, çok kısa sürede yerini olumsuzluklara bırakmış durumda.

Akman, "Ocak-Şubat'ta iki ay içinde 12 milyar doların üzerinde cari açık verdik ve bu tarihin en yüksek cari açıklarından birisi" diyor. Döviz kurlarındaki yükselişin ilk zamanlarda ihracatçıya sağladığı avantajın dezavantaja dönmeye başladığına işaret eden Akman, "İhracatçıların bile çoğu bu modelden memnun değil" diye konuşuyor.

Türkiye'de pandemi etkisi ile geçen son iki yıla göre ihracat artışının devam edeceği öngörülse de, 2022'de cari açığın ihracat hızını gölgede bırakması bekleniyor. 

"ŞU ANKİ ENFLASYONU ARAR HALE GELEBİLİRİZ"

Peki Türkiye'nin dış ticaret dengesinde yaşanan bozulma, vatandaşı nasıl etkileyecek?

Türkiye'de geçmişte döviz sıkıntısı nedeniyle 70 cent'e muhtaç kalınan dönemler yaşandığına işaret eden Cüneyt Akman, şu görüşlerini dile getiriyor:  "Umarım bu felaketli deneyin sonucu yine 70 cent'lere muhtaç kalmakla bitmez. Ama gidişat o tarafa doğru. Bunun sonucu şu: Birincisi piyasalarda muazzam bir kıtlık, kuyruklar ve arkasından şiddetli ama şu anda olan enflasyonun mislini, bunu arayacak şekilde enflasyon, hayat pahalılığı anlamına gelir."